ΟΙ  ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ  ΑΓΩΝΕΣ  ΑΠΟ  ΤΗΝ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ  ΩΣ  ΣΗΜΕΡΟΝ

 

 

(Αποσπάσματα απο το βιβλίο "ΓΙΑ ΕΝΑ ΚΛΑΔΙ ΕΛΙΑΣ"

 

 

 

                                                    του Κωνσταντίνου Κωνσταντινιδη-Αμφικτύωνα)

 

 

ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ  ΚΑΙ  ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

 

            Ο Αθλητισμός συνέβαλε τα μέγιστα για την προώθηση της τέχνης και του πολιτισμού στην αρχαία Ελλάδα , αλλά και στα μεταγενέστερα χρόνια. Όταν το 485 π. Χ  ο έφηβος Πυθέας από την Αίγινα νίκησε στο παγκράτιο,  οι συγγενείς του ζήτησαν από τον Πίνδαρο να του γράψει μία ωδή(επινίκιο ύμνο) Επειδή όμως τους ζήτησε 3.000 δραχμές προτίμησαν να του φτιάξουν χάλκινο ανδριάντα . Αργότερα μετάνιωσαν και έδωσαν τα χρήματα στον Πίνδαρο και τους έφτιαξε την ακόλουθη ωδή.

 

Ο Γλύπτης και ο Ποιητής

 

«Γλύπτης δεν είμαι για να φτιάξω αγάλματα,

που στέκονται πάντα στην ίδια βάση ασάλευτα

Τραγούδι εσύ γλυκό σ’ όποιο καράβι ανέβα…

….φέρε παντού το μήνυμα για τον Πυθέα,

του Λάμπωνα το γιό τον ανδρειανό , στα Νέμεα πως πήρε

το στεφάνι

νικώντας στο παγκράτιο , πριν ακόμη

το πρώτο χνούδι δείξει –σαν το κλίμα

που πρωτανθίζει-στα απαλά του μάγουλα.»

(Πίνδαρος)

 

Από το παράδειγμα αυτό προκύπτει ότι και οι δύο αυτές τέχνες βρήκαν άνθιση μέσω των αγώνων. Τον ύμνο του Πινδάρου σε λίγο τον τραγουδούσε ολόκληρος ο Ελληνικός κόσμος. Οι νικήτριες πόλεις , αλλά και οι νικητές είχαν δικαίωμα να οργανώνουν εορτές, οι οποίες προώθησαν πολλαπλώς τις τέχνες όπως το τραγούδι, τη μουσική, το χορό, το θέατρο, την κοινωνική συμβίωση, τα γράμματα  και τον πολιτισμό. Επίσης προώθησαν την αγαλματοποιεία, την  αγγειοπλαστική, το σχέδιο, τη  χαρακτική, την κοσμηματοποιεία, ενδυματολογία, γαστριμαργική προκειμένου να κρατήσουν αιώνια τη δόξα των Ολυμπιονικών τους.

 

 Το Ανατολικό Ιερατείο Αντιπαθεί τον Αθλητισμό

 

Παρά την μανία της καταστροφής  η Ελληνική γη έκρυψε φιλόστοργα πάμπολλα έργα έστω και ακρωτηριασμένα –όσα γλύτωσαν τα ασβεστοκάμινα και δεν έγιναν οικοδομικά υλικά - και σήμερα κοσμούν όλα τα μουσεία του κόσμου. [Oι πρόγονοι μας υπελόγιζαν ότι θα έμεναν αιώνια τα έργα τέχνης που είχαν φιλοτεχνήσει για τους αθάνατους Ολυμπιονίκες τους . Τα έργα αυτά  είχαν ανθέξει σε θεομηνίες , σεισμούς , καύσωνες ,  χωρίς να υπολογίσουν τους βαρβάρους που θα κατέστρεφαν τα μνημεία του πανανθρώπινου πολιτισμού στο όνομα ενός Ιουδαίου θεού , όπως συνέβη και στις μέρες μας με τους Ταλεμπάν που στο όνομα του Αλλάχ κατέστρεψαν τα Βουδιστικά γλυπτά στους βράχους και τους ελληνιστικούς  θησαυρούς  τέχνης του μουσείου της Καμπούλ. ]

Πιο πολλά μάθαμε από  τις επιγραφές και τα χαραγμένα αφιερώματα πάνω στο άψυχο μάρμαρο. Ο λόγος είναι ασφαλώς πιο δυνατός να εκφράσει την έξαρση της αρετής, της ευλάβειας , το ήθος και τις αξίες που τιμούσαν περισσότερο την εποχή εκείνη, αλλά δυστυχώς οι πάπειροι  κατεστράφησαν ευκολότερα από το πυρ των φανατικών εμπρηστών καλογήρων. Χωρίς το αθάνατο ποίημα της Ιλιάδος του Ομήρου ποιός άραγε  θα ήξερε σήμερα την Ωραία Ελένη  και τον Τρωικό  Πόλεμο ;  Όλα θα είχαν ξεχασθεί και τα υψηλά νοήματα που εκφράζει το έργο τούτο.

 

 Μούσες και Μνημοσύνη

 

Μια ωδή του Πινδάρου για παράδειγμα λέγει « Ο Δίας όταν νίκησε τους Τιτάνες και αποκατέστησε την τάξη του κόσμου, την ημέρα που παντρευόταν την Ηρα , είδε τους άλλους θεούς να σωπαίνουν, σαν να μην ήσαν απόλυτα ικανοποιημένοι. Όταν τους ρώτησε τι πάρα πάνω ζητούσαν, εκείνοι τον παρακάλεσαν  να πλάσει κάποιες άλλες θεότητες με το αποκλειστικό χρέος να υμνούν τα μεγάλα έργα του Δία και την τάξη που είχε επιβάλει στον κόσμο. Τότε ο Δίας γέννησε τις Μούσες από τη θεά με το χαρακτηριστικό  όνομα   τη Μνημοσύνη». Αυτή η αγάπη για την Μνημοσύνη και ο φόβος της Λησμοσύνης έκανε τους Ελληνες να φτιάχνουν έργα αθάνατα στο διάβα του χρόνου, όπως είναι όλα τα έργα της Κλασσικής εποχής.

 

 Ισοτιμία των δύο φύλων

 

 Εξ αυτού βλέπουμε ότι και του θεού το έργο είχε ανάγκη  της Μνημοσύνης , αλλιώς θα έπεφτε στη λησμονιά. Βέβαια ο πιο πάνω μύθος σημαίνει ότι οι άλλοι θεοί ήθελαν κι’ αυτοί γυναίκες για να συμβιώσουν αρμονικά. Χαρακτηριστικό δε είναι ότι οι αρχαίοι μας θεοί ήσαν έξη και έξη ήσαν και οι θεές, που  συμβολίζει τον ισότιμο ρόλο της γυναίκας και  την ισότητα των δύο φύλων, μέσα από την βιολογική τους διαφορετικότητα.. Οι καλύτεροι επινίκιοι ύμνοι είναι αυτοί που  διεσώθησαν  από τον Πίνδαρο και τον Βακχυλίδη στο πρώτο ήμισυ του 5 ου αιώνα και λιγότερα απο τον Σιμωνίδη που έζησε μια γενιά νωρίτερα.  Αργότερα έγραψαν ο Ευριππίδης, Καλλίμαχος  κ. α

 

Τα Πρότυπα του Αθλητού τότε

 

Από αυτούς   καταλαβαίνουμε γιατί μια νίκη τότε  χάριζε πολύ περισσότερες τιμές   από ότι σημαίνει σήμερον με τους μεγάλους Ολυμπιονίκες . Οι λόγοι ήσαν οι εξής

α/ Οι  αθλητές δεν ήσαν τότε επαγγελματίες

β/ Οι αθλητές υπηρετούσαν ένα διαφορετικό από τον σημερινό κόσμο αξιών που  είχε   τις ρίζες του στους θεούς, στους μυθικούς προγόνους τους  και στην Πόλη(το Αστυ) που τους ανέτρεψε με τους  θεσμούς της Δημοκρατίας.

γ/ Οι αθλητές είχαν τότε το πρότυπο του «καλού καγαθού» ανδρός  , αλλά και του ανδρείου που θέλει να μείνει αθάνατος, δεδομένου ότι μια Ολυμπιακή νίκη τον κατέτασσε στη χορεία των αθανάτων. Τότε η θρησκεία του (Ελευσίνια –Ορφικά Μυστήρια) δεν του υπόσχονταν  Δευτέρα Παρουσία, όπως συμβαίνει με τις Εβραιογενείς θρησκείες.

 

Αθλητισμός: η δεύτερη Θρησκεία των Ελλήνων

 

Η μόνη ευκαιρία για διαιώνιση  της μνήμης ήτο η απόκτηση απογόνων και η δημιουργία έργων αθανάτων.  Επομένως, ο Αθλητισμός στάθηκε για την Ελλάδα μια δεύτερη θρησκεία. Ακόμη δε κι’ αν δεν μας είχαν παραδοθεί γραπτά για τον αθλητισμό και μόνον από τα έργα   εικαστικής τέχνης, θα μπορούσαμε να ξεχωρίσουμε αυτή την μοναδική άνθηση. Σε  καμιά άλλη εποχή ή και σε χώρα ο αθλητισμός δεν έφθασε στην άνθηση που πήρε στην αρχαία Ελλάδα, αλλά ως ένα βαθμό ακόμη και   οι σύγχρονοι Ελληνες σέβονται και τιμούν τούτον σε σχέση με τους άλλους λαούς. Ακόμη και σήμερα είναι ανύπαρκτα στην Ευρώπη τα αθλητικά θέματα στην τέχνη. Αυτή έχει επηρεασθεί προφανώς από την Χριστιανική αντίληψη , η οποία απεχθάνεται κάθε  γυμνό σώμα ακόμη και του αθλητού. Κύριο αντικείμενο της τέχνης κατά την αρχαία Ελλάδα ήτο η αναπαράσταση στην πέτρα ή στο χαλκό του γυμνού «εφήβου» ή «ανδρόπαιδος». Είναι η  ίδια αφηρημένη και ιδεατή  μορφή που εικονίζει τους  θεούς, τους ήρωες , τους  αθλητές  και τους ανθρώπους.

 

 Γυμνό   Σώμα   και    Τέχνη

 

Αρκεί να σημειώσουμε ότι τόσον η λέξη «Γυμνάσιον» όσο και η «γυμναστική» παράγονται από την λέξη «γυμνός» Αν οι σύγχρονοι ζωγράφοι αφήνουν τα μοντέλα τους να περιφέρονται γυμνά στον κήπο για να μελετήσουν για λίγο την κίνηση και το ανάγλυφο του γυμνού σώματος , οι Ελληνες καλλιτέχνες είχαν την ευκαιρία να το μελετούν σε καθημερινή βάση , όταν οι νέοι εγυμνάζοντο στα γυμνάσια και στις παλαίστρες. Ως τα τέλη του 5 ου αιώνος μόνον οι νικητές αθλητές είχαν δικαίωμα να στήσουν τον ανδριάντα τους  σε κάποιο ιερό ή στην πόλη τους . Όταν ο γνωστός περιηγητής του 2 ου μ. Χ  αιώνος Παυσανίας επεσκέφθη την Ολυμπία εσώζοντο  230 ανδριάντες αθλητών μέσα στην Αλτιν. Οι νικητές στα Πύθια λάμβαναν στεφάνι από κλάδους βελανιδιάς , ένδειξη ότι το δένδρο αυτό εθεωρείτο ιερό διότι  για μια μεγάλη περίοδο της ζωής των Ελλήνων τους παρείχε τροφή κατά τον χειμώνα. Από το δένδρο αυτό προέρχεται η θρησκεία των Δρυίδων της Αγγλίας.

 

 Απεικόνιση Αθλητών σε Ηρεμία και Ενταση

 

Ο δισκοβόλος  του Μύρωνος (450 π. Χ) σε σύγκριση με τα στατικά αγάλματα των νικητών παρουσιάζει τον αθλητή σε  άκρα υπερένταση ώστε να επιτύχει το μέγιστο αποτέλεσμα. Αντίθετα ένα άλλο χαρακτηριστικό άγαλμα   , του  αρματοδρόμου Ηνιόχου των Δελφών( 470 π. Χ), δείχνει τον αθλητή εν πλήρη ηρεμία ,όταν έχει τελειώσει πιά τον αγώνα και επιστρέφει.  Μιά άλλη αντιπροσωπευτική  μορφή που ονομάσθηκε «Κανών»  και δείχνει το μοντέλο του  αθλητού με το τέλεια γυμνασμένο σώμα  . Ο «Δορυφόρος»  του Πολυκλείτου (440 π. Χ)  εικονίζει κατά τους αρχαιολόγους   τον Αχιλλέα , αλλά   αυτό δεν σημαίνει ότι και οι άλλοι αθλητές στην αρχαία Ελλάδα δεν είχαν την ίδια  εμφάνιση   με το τέλεια γυμνασμένο σώμα του Αχιλλέως. Στο τέλος του 4 ου π. Χ αιώνος η Ελληνική πλαστική τέχνη προχωρεί στην δημιουργία του πορτραίτου , που είναι το ίδιο που ξέρουμε σήμερα. Κατ’ αυτό ο γλύπτης προσπαθεί να δώσει τα χαρακτηριστικά του προσώπου. Ένα τέτοιο έργο είναι του γλύπτη Σιλανίωνα  που εικονίζει πιθανώς τον πύκτη Σάτυρο(330 π. Χ) και φυλάσσεται στο εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο των Αθηνών.

 

Αθλητισμός και Αγγειοπλαστική

 

Ένα άλλος κλάδος τέχνης που ευνοήθηκε τα μέγιστα από τον αθλητισμό ήτο η αγγειοπλαστική . Πάμπολλα αγγεία αναπαριστούσαν  προσφιλή τα αθλητικά θέματα που ενεπνέοντο είτε από τους αγώνες των θεών , είτε από τους αγώνες των ανθρώπων  και ιδιαιτέρως απο τους αθλητικούς αγώνες. Σήμερον υπάρχουν ανά τον κόσμο στα μεγαλύτερα μουσεία αρκετά αγγεία με θέματα αγώνων, που μαρτυρούν τον τρόπο τελέσεως  τούτων, τα υλικά που χρησιμοποιούσαν  τότε οι αγγειοπλάστες για την  ζωγραφική τους,  τα όργανα που χρησιμοποιούσαν οι αθλητές και πλείστες άλλες πληροφορίες που δεν  διεσώθησαν  γραπτώς.

 

Ο Αθλητισμός ως Εκφραση της Κοινωνίας

 

Ο αθλητισμός όπως και κάθε άλλη ανθρώπινη εκδήλωση, είναι έκφραση της κοινωνίας μέσα στην οποία γεννιέται και ανδρώνεται. Ετσι συν τω χρόνω τα αγωνίσματα πληθύνονται και γίνονται πιο σκληρά και ο συναγωνισμός εξοντωτικός, για να φθάσουμε στην σημερινή εποχή, όπου αθλητές και παράγοντες μετέρχονται κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσον για την απόσπαση της νίκης, η οποία μεταφράζεται σε αρκετό χρήμα. Ο   αθλητισμός θα βγει από έξω από τα Ελληνικά ιερά και θα μεταναστεύσει σε ανατολή και δύση με μοναδικό του εφόδιο την   υπερτροφική δύναμη και την αγριότητα, χάνοντας στο δρόμο την ιερότητα και τα ιδανικά του Ολυμπισμού. Σε λίγο θα δούμε  άγριους μονομάχους να αγωνίζονται μέχρι θανάτου στην Ρωμαική αρένα. Μαζί με τους θηριώδεις αυτούς αθλητές θα παρακμάσει και η τέχνη της εικονίσεως του γυμνού αθλητικού σώματος, έως ότου ο Χριστιανισμός δώσει την  χαριστική του βολή.