«Όλβιος όστις Ιστορίης
έσχεν Μάθησιν»
(Ευριπίδης)
Φίλοι και συνέλληνες,
Στην νεοελληνική απόδοση
της εν θέματι φράσεως "Όλβιος όστις της ιστορίας έσχε μάθησιν"
διαπιστώνεται ένα σχεδόν
καθιερωμένο μεταφραστικό λάθος, που περνά σχεδόν απαρατήρητο.
Προς αποκατάσταση του
αληθούς νοήματος της φράσεως, αλλά και προς γνώση ολόκληρου του ευριπίδειου
αποσπάσματος,
στο οποίο η φράση αυτή
ανήκει, σας στέλνω το παρόν μήνυμα με τις σκέψεις μου.
Είμαστε ο μόνος λαός που
προσδιορίσαμε την Α-ΛΗΘΕΙΑ,
όχι καταταφατικά, όπως οι άλλοι λαοί (veritas, truth, Wahrheit),
αλλά αποφατικά ως
έλλειψη λάθους ( "α" στερητικό + λάθος).
- Σχεδόν όσοι θέλουν να τονίσουν την αξία
της γνώσεως της ιστορίας – και πολύ καλά κάνουν –
παραθέτουν
τους εξής στίχους του Ευριπίδη:
" Ὄλβιος ὅστις ἱστορίης ἔσχεν μάθησιν "
τους οποίους και αποδίδουν στην
νεοελληνική γλώσσα ως εξής:
[Ευτυχής είναι εκείνος που γνωρίζει την ιστορία].
2. Αυτή βεβαίως η
απόδοση είναι εντελώς λανθασμένη και δεν ταιριάζει καθόλου με το νόημα της
ευριπίδειας φράσεως,
στην οποία ανήκει και
της οποίας αποτελεί αναπόσπαστο μέρος.
3. Δεν είναι ασφαλώς
κακό να γνωρίζουμε την ιστορία. Σήμερα μάλιστα η γνώση της είναι πιο αναγκαία
από κάθε άλλη εποχή,
σε
πείσμα όσων θα επιθυμούσαν να αφαιρέσουν την διδασκαλία της από τα Σχολεία
και να προκαλέσουν την απώλεια
της
εθνικής μας μνήμης και συνειδήσεως. Απλώς ο Ευριπίδης στο υπό εξέταση απόσπασμα
δεν εννοεί αυτό, που εννοούν αυτοί,
που εξ αγαθού
συνειδότος επικαλούνται
τα λόγια του.
4. Συγκεκριμένα, η λέξη «ἱστορία» παράγεται από το «ἵστωρ» και αυτό με την σειρά του
από το ασθενές θέμα του
ρήματος «οἶδα» [γνωρίζω] και έχει τις
ακόλουθες σημασίες:
το μανθάνειν κατόπιν ερεύνης ‖ γνώση ή πληροφορία, την
οποία λαμβάνει κάποιος ερευνώντας και εξετάζοντας ‖
αφήγηση του δι’
ερεύνης μανθανομένου πράγματος ‖ διήγηση ‖ εξιστόρηση *.
Όπως βλέπουμε, η βασική
σημασία της λέξεως «ἱστορία» είναι η μάθηση κάποιου πράγματος κατόπιν ερεύνης.
Μόνον αργότερα η λέξη
έλαβε την σημερινή σημασία της, δηλαδή της «εξιστορήσεως γεγονότων» καθώς και
της επιστήμης της «ιστορίας».
5. Το μεταφραστικό λάθος
λοιπόν οφείλεται σε δύο λόγους: πρώτον, στο ότι κάποιοι θεωρούν ότι η λέξη
«ιστορία»
σημαίνει
μόνον την «γνώση του παρελθόντος» και τίποτε άλλο∙ και δεύτερον, στο ότι δεν
λαμβάνουν υπ΄ όψη τους,
όπως οφείλουν,
το σύνολον του σωζομένου
αποσπάσματος του Ευριπίδη.
6. Το Απόσπασμα 910 λοιπόν, που αποτελεί
τμήμα κάποιου χορικού από άγνωστο ή τουλάχιστον
αταύτιστο έργο του Ευριπίδη,
εκφράζει
την γνώμη του ποιητή για το ποιός είναι ο πραγματικά «ὄλβιος».
Είναι αυτός που
έχει πολλά υλικά αγαθά και πολλά πλούτη (άλλωστε «ὄλβος» σημαίνει
«πλούτος») ή
αυτός που με την έρευνά του
κατανοεί την
αιώνια τάξη του κόσμου, χωρίς να επιδιώκη το κακό των συνανθρώπων του;
Στην πραγματικότητα το
απόσπασμα 910 είναι ένας ύμνος στο ερευνητικό πνεύμα των Προσωκρατικών
Φιλοσόφων
(Θαλή, Αναξιμάνδρου,
Αναξιμένους, Ηρακλείτου, Ξενοφάνους, Παρμενίδου, Ζήνωνος, Μελίσσου,
Εμπεδοκλέους,
Αναξαγόρα, Λευκίππου,
Δημοκρίτου και τόσων άλλων) που με μοναδικό όπλο την νόησή τους εισέδυσαν στα
μυστικά του σύμπαντος
και φωτίζουν έκτοτε την
ανθρωπότητα μέχρι και σήμερα.
Το απόσπασμα 910 είναι
μία ευλαβική εξύμνηση της Φιλοσοφίας και της Επιστήμης από την Τέχνη.
7. Το συνολικό Απόσπασμα 910 και η νεοελληνική απόδοσή του έχει
ως εξής:
ὄλβιος ὅστις τῆς ἱστορίας
ἔσχε μάθησιν,
μήτε πολιτῶν ἐπὶ πημοσύνην
μήτ’ εἰς ἀδίκους πράξεις ὁρμῶν,
ἀλλ’ ἀθανάτου καθορῶν φύσεως
κόσμον ἀγήρων, πῇ τε συνέστη
καὶ ὅπῃ καὶ ὅπως.
τοῖς δὲ τοιούτους οὐδέποτ’ αἰσχρῶν
ἔργων μελέδημα προσίζει.
[Πραγματικά πλούσιος
είναι εκείνος που διδάχθηκε πως να ερευνά συστηματικά
τον κόσμο, χωρίς να
επιδιώκη την συμφορά των συμπολιτών του και χωρίς
να επιδίδεται σε άδικες
πράξεις, αλλά συλλαμβάνοντας με την νόησή του
την αγέραστη κοσμική
τάξη της αθάνατης φύσεως,
με ποιον τρόπο αυτή
δημιουργήθηκε και για ποιον σκοπό και πώς ακριβώς.
Στο μυαλό τέτοιου είδους
ανθρώπων ουδέποτε προσκολλάται η μέριμνα για αισχρές πράξεις].
---------------------------------------------------------------------------------------------------
* Ιω. Σταματάκος, Λεξικόν Αρχαίας Ελληνικής
Γλώσσης,
Αθήναι, 1949, αντίστοιχα λήμματα.
