5.
Εικόνες από την Σμύρνη της Διδώς Σωτηρίου, Ματωμένα χώματα*.…"Είσαι όμορφη, το ξέρεις; Είσαι πολύ όμορφη!"…
- «Σεπτέμβρης ήταν του 1910, όταν πρωτοκατέβηκα στη Σμύρνη. Θυμούμαι πόσο σκιάχτηκα* μόλις βρέθηκα μοναχός σε μια τόσο μεγάλη πολιτεία. Άγνωστοι, αλλιώτικοι ανθρώποι, άγνωστα και τα σοκάκια. Κανένα δεν ήξερα και κανένας δε μ' ήξερε να με καλωσορίσει• ένιωθα σαν το ξεριζωμένο δεντρί.
- Ακούμπησα σ' ένα χάνι* το τρίχινο ζεμπίλι*
με τις αλλαξιές και τα φαγώσιμα που μου 'δωκε
η μάνα μου, και βγήκα ν' ανταμώσω το σταφιδέμπορα που θα μ' έπαιρνε στη δούλεψή του. Με την αντρέσα* στο χέρι, με τα πρώτα παπούτσια που φόραγα στη ζωή μου να με στενεύουνε, με το ντρίλινο* φράγκικο* πανταλόνι, κάπως κοντό για τις μακριές κανάρες* μου, να με κόβει κι αυτό στον καβάλο, περπατούσα, άτσαλα, δειλά. Ωστόσο ήμουνα περήφανος για το νέο σουλούπι* μου και κάθε τόσο έσκυφτα και καθάριζα με το χέρι τα παπούτσια μου κι έριχνα κλεφτές, φοβισμένες ματιές ολούθε* ν' αντιληφθώ πού βρίσκομαι κι αν με προσέχουν
οι περαστικοί.
- Μόλις βγήκα στην προκυμαία τα ξέχασα όλα, ακόμα και τη δειλία μου. Ήρθαν οι εντυπώσεις και με πήραν απαλά και με μερώσανε και δεν ήξερα τι να πρωτοδώ και τι να πρωτοχαρώ. Τη θάλασσα; Τα βαποράκια της Χαμιδιέ που σκίζανε το νερό δίχως να βουλιάζουν; Τα μεγάλα μαρμαρένια σπίτια, με τα ξύλινα κλειστά, όλο μυστήριο, μπαλκόνια τους; Τις καρότσες με το ρυθμικό χτύπο τους πάνω στο γρανιτένιο πλακόστρωτο; Τα τράμια* που τα σέρνανε άλογα; Ή όλον εκείνον το χαρωπό, ξέγνοιαστο κόσμο που μπαινόβγαινε με σαματά* στις λέσχες και στα καφενεία κι έμοιαζε να ζει πανηγύρι; κι όχι μια κοινή, καθημερινή μέρα δουλειάς! Στάθηκα άκρη άκρη στο μουράγιο, βόλεψα τα χέρια μου στις τσέπες κι έμεινα εκειδά εντυπωσιασμένος. Τα κύματα ανεβοκατεβαίνανε και καθώς ένιφταν* τις μαλτεζόπετρες σκορπούσανε μια ανεσημιά* που μοσκοβόλαγε θαλασσινά. Μύδια, εκατομμύρια μύδια ήταν σφηνωμένα πάνω στις σιδερένιες τραβέρσες* που συγκρατούσαν τις Σκάλες. Αυτές οι Σκάλες, η Εγγλέζικη Σκάλα, η Καινούρια Σκάλα, η Μακριά Σκάλα, λες κι ήταν τα χέρια του μεγάλου λιμανιού. Εδώ γινόταν το μπάρκο*• έφευγε ο βλογημένος καρπός της Ανατολής για τις ξένες χώρες κι έμπαινε το χρυσάφι.
- «Λέγε, Εμμανουήλ, τι γνωρίζεις διά το χρυσόμαλλον δέρας;»
Δάσκαλε, δε σ' αποκρίθηκα κατά που πρόσμενες κείνη τη μέρα. Τώρα όμως εδώ καταλαβαίνω την ερώτησή σου, ζωντανεύουν μπρος στα μάτια μου όλες οι ιστορίες που μου διηγήθηκες, καθαρές, στρωτές, παρμένες θαρρείς από τη Χρηστομάθειά* μας. Όμως από κοντά έρχονται χορεύοντας κι οι ζωηρές ιστορίες που άκουσα για τη Σμύρνη από τον παιχνιδιάτορα* το Χρίστο.
Τις έλεγε στα πανηγύρια μας κρούοντας το σάζι* του, ένα μακρύ ίσαμ' ένα μέτρο όργανο, που λαλούσε σαν Θεός και μεις τα παιδιά λαχταρούσαμε: «Αχ, πότε θα τηνε γνωρίσουμε τούτη την πολιτεία!».
- Τράβηξα αργά μέσα στους βερχανέδες, με τις βαριές ξύλινες πορτάρες, στολισμένες με καρφιά και μπαρμακλίκια, που το βράδυ κλείνανε για ασφάλεια. Εδώ παλιά ζούσανε Φράγκοι, Βενετσιάνοι, τσενοβέζοι και Μαλτέζοι ιππότες και τυχοδιώκτες. Είχαν αράξει στο πόρτο της Σμύρνης -κατά που έλεγε ο Χρήστος- και χτίσανε τους «Φραγκ-χανέδες», στοές όλο μπινιά για να σιγουρέψουνε τους θησαυρούς τους. Μουσιούδες και μαντάμες όλο διαμαντικό και μετάξι, δεν πατούσανε -σου λέει- ποδάρι στη γης, μόνε τους σηκώνανε βαστάζοι πάνω σε «πορταντίνια» σα να λέμε σκεπαστές πολυθρόνες. Και τα βράδια όταν βγαίνανε στα σοκάκια πάγαινε ομπρός ο δούλος με αναμμένο το φανάρι.
- Τώρα όλοι οι βερχανέδες του Ομήρου, του Σπόντι, του τενεκίδη, του Σπάρταλη, του Αναστάς αγά, της Ελληνικής Λέσχης, του Αλλιότι, του Γιουσούφ, της Αμάλθειας- δεν ήτανε πια φράγκικοι.
Όπως σ’ ολόκληρη της Σμύρνη, έτσι κι εδώ, έβαλε τη δική του σφραγίδα το ελληνικό στοιχείο.
- Οι άνθρωποι στη Σμύρνη μιλούσανε όλοι ελληνικά ακόμα και οι Τούρκοι κι οι Λεβαντίνοι κι οι Οβραίοι κι οι Αρμεναίοι. Στο φραγκομαχαλά ωστόσο, πολλά μεγάλα καταστήματα είχανε ξενικά ονόματα που δεν τα καταλάβαινα: «Κοντουάρ», «Λουβρ», «Μπον μαρσέ», «Παραντί ντε Νταμ» κι άλλα. Και τι δεν έβρισκες σε τούτα τα μαγαζιά! Από παραδείσια φτερά για τα μαλλιά των γυναικών, μέχρι σκαρπίνια για σταχτοπούτες. Και παιχνίδια όμορφα κουρντιστά! Πόσο ευτυχισμένα θα πρεπε να ναι εδώ τα παιδιά και πόσο παραχαϊδεμένες οι γυναίκες!
- Τράβηξα ίσα στην Αγία Φωτεινή κι άναψα στη χάρη της το κεράκι που μου παράγγειλε η μάνα μου. Κι ύστερα καρφώθηκα να βλέπω και να μη χορταίνω το καμπαναριό. Είκοσι μέτρα μπόι, τέσσερα πατώματα, όλο μάρμαρο. Κι ανάγλυφος ο Χριστός να κάθεται στο πηγάδι και να τα λέει με τη Σαμαρείτιδα, κι οι καμπάνες φανταχτερές, γλυκόλαλες, δώρο των μεγάλων δουκώνε της Ρωσίας, και κατάκορφα, στον τρούλλο,
ο χρυσός σταυρός να λάμπει στον ήλιο, παρηγοριά και σκέπη για τους ραγιάδες, που το χαν καύχημα, γιατί ο σταυρός έστεκε πιο ψηλά από την ημισέλινο που ήταν στημένη στο μιναρέ του Ισάρ τζαμί.
- Εκειδά πλάι στον περίβολο της Άγια Φωτεινής βρήκα και την Ευαγγελική Σχολή. Είχα κάνει όνειρο να μπω δω μέσα, κι ο δάσκαλός μου ο Πυθαγόρας Λάριος με σιγοντάριζε. Μα ο πατέρας μου τόνε πρόγκιξε: «Κυρ δάσκαλε να με συμπαθάς. Αεροκοπανιτζή δεν τόνε θέλω τον υγιό μου. Εμείς είμαστε ρεσπέρηδες και χρειαζούμαστε χέρια…»
- Μόλις άκουσα την καμπάνα της Άγια Φωτεινής να χτυπάει δώδεκα, τινάχτηκα. Μπρε για πότε μεσημεριάστηκα; Είπα να βιαστώ να τρέξω για τη δουλειά, μα θυμήθηκα πως δεν είχα να δώσω λόγο σε κανένα, μιας κι ήμουνα, για πρώτη φορά, αυτεξούσιος και τότες μ’ έπιασε τρελή χαρά. Χώθηκα μέσα στο πλήθος, στο τσαρσί κι έπινα τσιτσιμπίρια και σερμπέτια κόκκινα και πράσινα «μπουζ-γκιμπί, κεκίκ-σουγιού», και χαιρόμουν και σπαταλούσα τα λίγα τεσσαράκια που μου βαλε στην τσέπη η μάνα μου, κρυφά απ’ τον πατέρα. Ύστερα κάτι με σταμάτησ - ο χωριάτης στιμέρνει τον ακριβοκερδισμένο παρά. Κι είπα να πάω κατευθείαν στο μαγαζί του Κυρ ΜιχαλάκηΧατζησταυρή, να σιγουρέψω τη θέση μου και συνεχίζω έπειτα το σουλάτσο.
- Τον βρήκα τον κυρ φατόρο πάνω στην άναψη της δουλειάς. Τέτοιες μέρες που κατέβαιναν οι χωριάτες να πουλήσουν τη σοδειά τους, οι εμπόροι δεν κλείνανε, Μόλις μπήκα στο στενόμακρο μαγαζί με τα πολλά πατάρια, με πήρε από τη μύτη η γνώριμη γλυκόστιφη μυρουδιά της σταφίδας και του σύκου.
- Όταν βγήκα έξω πετούσα από χαρά - αν είχα μουστάκι θα το στριβα, τόσο ένιωθα άντρας. Τώρα μπορούσα να χαρώ τη μέρα μου την πρώτη και μοναδική λεύτερη και ξέγνοιαστη μέρα της ζωής μου. Ώρες ολόκληρες τριγύριζα μέσα στα μπεζεστένια* και στα σοκάκια της Σμύρνης, ίσαμε που με βρήκε η νύχτα. Εργάτες με μακριά ραβδιά ανάβανε τα φανάρια του γκαζιού. Ομορφοστολισμένες κυράδες κατεβαίνανε με τις καρότσες τους για τις λέσχες, τα προβέγγερα και τις «γιαβάνσουπέδες».* Κοπέλες ξεντεκολτεδιασμένες,* μελαψές και πεταχτές σεργιανούσανε, γελούσανε, κορτάρανε. Ζευγάρια εύθυμα αγοράζανε λουλούδια.
Στα καφενεία παίζανε μουσικές, τραγουδούσανε πολιτάκια και γκαρσόνια πηγαινοφέρνανε δίσκους με καραφάκια και μεζέδες. Η προκυμαία μοσχοβολούσε ούζο, αγγουράκι, τηγανητό κρέας και θαλασσινά. Μασουλίζανε οι καθιστοί, κι οι σουλατσαδόροι σπόρους, τσεμπλεμπούδες,* παγωμένα αμύγδαλα, λιμπινάρια,* μα και γλασσάδες* και ζαχαρωτά και γλειφιτζούρια.
- Τα σπίτια, ακόμα και στους απόμακρους μαχαλάδες, ανοιχτά, συντροφεμένα. Στις πόρτες καθισμένες φαμελιές* είχαν στρωμένο εύθυμο λακιρντί.* Δε μου 'κανε καρδιά να πάω για ύπνο. Είχα μόλις γνωριστεί με τη Σμύρνη και μου φαινότανε πως γεννήθηκα κι έζησα εδώ τα δεκάξι χρόνια της ζωής μου. Όταν έπεσα να κοιμηθώ, στριφογύριζα και της μίλαγα σαν ερωτευμένος. "Είσαι όμορφη, το ξέρεις; Είσαι πολύ όμορφη!"».
*
- σκιάχτηκα: φοβήθηκα.
- χάνι: πανδοχείο.
- ζεμπίλι: σάκος.
- αντρέσα: διεύθυνση.
- ντρίλινο: φτηνό βαμβακερό ύφασμα.
- φράγκικο: γαλλικό.
- κανάρες: μακριά πόδια.
- σουλούπι: εμφάνιση.
- ολούθε: παντού.
- τράμια: μέσα μεταφοράς, τραμ.
- σαματάς: θόρυβος.
- ένιφταν: έπλεναν.
- ανεσημιά: ανάσα.
- τραβέρσες: στηρίγματα.
- μπάρκο: φόρτωση του εμπορεύματος.
- Χρηστομάθεια: διδακτικό βιβλίο με ηθοπλαστικά διηγήματα.
- παιχνιδιάτορας: οργανοπαίχτης.
- σάζι: κρουστό μουσικό όργανο.
- σκαρπίνια: παπούτσια.
- σιγοντάριζε: ενθάρρυνε.
- αεροκοπανιτζής: αργόσχολος.
- ρεσπέρηδες: αγρότες.
- τσαρσί: αγορά.
- τσιτσιμπίρια και σερμπέτια: αρωματικά ποτά.
- «μπουζ-γκιμπί», κεκίκ-σουγιού»: παγωμένοι χυμοί.
- στιμέρνει: εκτιμά, υπολογίζει.
- σουλάτσο: περίπατος.
- κυρ φατόρο: το αφεντικό.
- άψα: ένταση.
- χαμαλίκες: ειδικός εξοπλισμός για να κουβαλούν οι εργάτες στην πλάτη τους εμπορεύματα.
- ντάμι: ζυγαριά.
- αραμπάδες: κάρα.
- μανέλα: μοχλός κ.
- αντάρι: ζυγαριά.
- οκά: μονάδα βάρους.
- σβελτάδα: γρηγοράδα.
- παραγιός: βοηθός τεχνίτη.
- υπηρέτης τόντις: πραγματικά.
- Δημογεροντία; Αιρετοί άρχοντες κοινότητας.
- μπεζεστάνια: Στεγασμένες αγορές.
- προβέγγερα και γιαβάνσουπιέδες: εσπερινές κοινωνικές συγκεντρώσεις για ψυχαγωγία
- ξεντεκολντεσδιασμένες: με αποκαλυπτικά ντεκολτέ.
- στεμπλεμπούδες: στραγάλια.
- λιμπινάρια: σπόρια από λούπινα.
- γλασσάδες: παγωτά.
- φαμελιές: οικογένειες
- λακιρντί: κουβέντα, κουτσομπολιό.
-----
*Δημοσίευση του Γιώργου George Gazepidis:
https://www.facebook.com/george.gazepidisΕικόνες από τη Σμύρνη της Διδώς Σωτηρίου, Ματωμένα χώματα, (17η έκδοση).
Αθήνα, Κέδρος, 1982.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου