Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 και η δημιουργία του ελληνικού κράτους (1821–1832)

Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 και η δημιουργία του ελληνικού κράτους (1821–1832)
Κεφάλαιο 3 Κεφάλαιο 3
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 1821--1832
46
3.4
Α. Προς την Επανάσταση 
Η Επανάσταση του 1821 είναι το πιο σημαντικό γεγονός στη νεότερη ελληνική ιστορία γιατί με αυτή δημιουργήθηκε το ελληνικό εθνικό κράτος. Είναι η πρώτη επανάσταση που κατάφερε να δημιουργήσει ανεξάρτητο εθνικό κράτος στη νοτιοανατολική Ευρώπη.
Η Ελληνική Επανάσταση ξέσπασε σε μια εποχή που έγιναν επαναστατικά κινήματα σε πολλά μέρη στην Ευρώπη και στην Αμερική, αλλά και εξεγέρσεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ακόμη συνδέεται με την ιδέα του ελληνικού έθνους, που διαδίδεται εκείνο τον καιρό, αλλά και με την οικονομική κρίση που αντιμετώπισαν οι ορθόδοξοι μετά το 1815.
H Γαλλική Επανάσταση είχε μεγάλη απήχηση στην Ευρώπη και στην Αμερική. Πολλές δεκαετίες ύστερα από αυτή ξέσπασαν επαναστατικά κινήματα που στηρίζονταν στις ιδέες της. Την ίδια εποχή έγιναν και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία εξεγέρσεις και οργανώθηκαν αυτονομιστικά κινήματα. Αρκετά ξεκίνησαν από ισχυρούς πασάδες που ήθελαν να ξεφύγουν από το σουλτάνο και την εξουσία του. Παράλληλα στους ορθόδοξους άρχισε να καλλιεργείται σιγά σιγά η ιδέα του ελληνικού έθνους. Όλο και περισσότεροι επιθυμούσαν την εθνική απελευθέρωση για να πάψουν οι Έλληνες να είναι υποταγμένοι στους Οθωμανούς. Ήταν όμως δύσκολο να ξεσπάσει μια μεγάλη επανάσταση. Οι νέες ιδέες δεν είχαν διαδοθεί σε πολλούς και η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν ένα μεγάλο και ισχυρό κράτος. Επίσης, όπως είδαμε, στα τέλη του 18ου αιώνα ορισμένοι ορθόδοξοι (κυρίως έμποροι) βελτίωσαν την οικονομική τους κατάσταση. Ανησυχούσαν λοιπόν μήπως η επανάσταση είχε αρνητικές συνέπειες στην οικονομική τους θέση. Για την ιδέα του ελληνικού έθνους μιλήσαμε στις σ. 38-39.
Η Ύδρα ήταν ένα από τα νησιά που στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα αναπτύχθηκε οικονομικά χάρη στη ναυτιλία και στο εμπόριο. Στην εικόνα 3.1 χαρακτικό με την Ύδρα (1807), στην 3.2 η σφραγίδα από την κοινότητα της Ύδρας (1808) και στην 3.3 πίνακας του ζωγράφου Αντουάν Ρου με υδραίικο εμπορικό πλοίο (αρχές 19ου αιώνα).  
Πίνακας του Γάλλου ζωγράφου Τεοντόρ Ζερικό με μουσουλμάνο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Γύρω στο 1820. 
Όμως από τις αρχές του 19ου αιώνα η οικονομία των ορθόδοξων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία περνάει μια μεγάλη κρίση. Η οικονομική πρόοδος σταματάει απότομα, κι αυτό διευκολύνει την Ελληνική Επανάσταση. 
Η οικονομική κρίση οφείλεται στη Βιομηχανική Επανάσταση και στην ειρήνη που επικράτησε όταν τελείωσαν οι πόλεμοι του Ναπολέοντα. Τα βρετανικά βιομηχανικά προϊόντα είναι καλύτερα και φτηνότερα από εκείνα που φτιάχνουν οι τοπικές βιοτεχνίες. Παράλληλα οι Ευρωπαίοι έμποροι παίρνουν πάλι την πρώτη θέση στο εμπόριο στην ανατολική Μεσόγειο. Έτσι οι ελληνικοί πληθυσμοί στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και στις παροικίες οδηγούνται σε μεγάλη οικονομική κρίση: μειώνονται οι εξαγωγές, οι τιμές των προϊόντων που εξάγονται πέφτουν πολύ, πολλοί έμποροι χρεοκοπούν, οι ναύτες χάνουν τη δουλειά τους. Η κρίση γίνεται πιο μεγάλη το 1820, όταν ο σουλτάνος ξεκινάει πόλεμο με τον Αλή πασά και το οθωμανικό κράτος αυξάνει τους φόρους στις περιοχές που πηγαίνει ο οθωμανικός στρατός.
Για τη Βιομηχανική Επανάσταση μιλήσαμε στις σ. 29-30.
3.1
3.2
3.3
Για την οικονομική ζωή των ορθόδοξων στα τέλη του 18ου αιώνα στις σ. 35-36.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 1821--1832
47
3.5
Η οικονομική κρίση έκανε χειρότερες τις συνθήκες ζωής πολλών Ελλήνων και αυτό έκανε πιο εύκολη την Επανάσταση: οι άνθρωποι είχαν λιγότερα να χάσουν. Λίγο πριν από την Επανάσταση, για πολλούς Έλληνες το ατομικό καλό (το όνειρο για μια καλύτερη ζωή που είχε ο καθένας) συμβάδιζε με το γενικό καλό (την απελευθέρωση από την οθωμανική εξουσία που ζητούσαν όλοι).
Τέλος, οι περισσότεροι, που ήταν αγρότες, είχαν την ελπίδα ότι σ’ ένα νέο κράτος, χωρίς Οθωμανούς άρχοντες, θα είχαν τη δική τους γη και θα πλήρωναν λιγότερους φόρους.
Άλλοι, όπως οι άνεργοι ναύτες, πίστευαν ότι με την επανάσταση θα έβρισκαν δουλειά.
Πολλοί προεστοί ήθελαν να πάρουν από τους πλούσιους Οθωμανούς την περιουσία τους και να γίνουν αυτοί οι νέοι άρχοντες στον τόπο τους. 
Αρκετοί πίστευαν ότι ένα νέο εθνικό κράτος με σύγχρονους θεσμούς θα προστάτευε και θα ενίσχυε την οικονομία.

Η Φιλική Εταιρία
Ζωγραφιά σε ξύλινο κρεβάτι με την Ελλάδα, σαν την αρχαία θεά Αθηνά πάνω από την Κωνσταντινούπολη, να νικά το Μωάμεθ τον Πορθητή. Γύρω στο 1830.
Το 1814 τρεις έμποροι από τις παροικίες, ο Νικόλαος Σκουφάς με καταγωγή από την Άρτα, ο Εμμανουήλ Ξάνθος με καταγωγή από την Πάτμο και ο Αθανάσιος Τσακάλωφ με καταγωγή από τα Γιάννενα, ίδρυσαν στην Οδησσό της Ρωσίας (σήμερα στην Ουκρανία) τη Φιλική Εταιρία, μια μυστική οργάνωση που είχε στόχο να προετοιμάσει την Ελληνική Επανάσταση.
Την εποχή που ιδρύθηκε η Φιλική Εταιρία οι ευρωπαϊκές μοναρχίες είχαν πάρει μέτρα ενάντια στις κοινωνικές και στις εθνικές εξεγέρσεις. Για να μείνει κρυφή τόσο από τις οθωμανικές αρχές όσο από τους μηχανισμούς ελέγχου των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών, η Φιλική Εταιρία οργανώθηκε όπως και άλλες μυστικές επαναστατικές οργανώσεις. Αρχηγοί της ήταν λίγα μόνο άτομα, άγνωστα στα υπόλοιπα μέλη της.
Οι τρεις ιδρυτές στης Φιλικής Εταιρίας. Στην εικόνα 3.6 ο Νικόλαος Σκουφάς, στην 3.7 ο Εμμανουήλ Ξάνθος και στην 3.8 ο Αθανάσιος Τσακάλωφ. Κανείς από τους τρεις δεν ανήκε στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα των Ελλήνων που ζούσαν στις παροικίες.
Το σπίτι στην Οδησσό όπου ιδρύθηκε το 1814 η Φιλική Εταιρία.
Έγγραφο της Φιλικής Εταιρίας. Μεταξύ των ετών 1814–1821.
Η σφραγίδα της Φιλικής Εταιρίας. Μεταξύ των ετών 1814–1821.
3.6
3.7
3.8
3.9
3.10
3.11
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 1821--1832
48
Στην αρχή η Φιλική Εταιρία είχε οικονομικά προβλήματα και λίγα μέλη. Αργότερα όμως, όταν ξέσπασε η οικονομική κρίση, τα μέλη της γίνονταν όλο και περισσότερα,  γιατί πολλοί πίστευαν ότι, αν ήθελαν να προοδεύσουν, μόνη λύση ήταν ένα ανεξάρτητο ελληνικό κράτος. 

Σελίδα από κατάλογο με τα μέλη της Φιλικής Εταιρίας στο Ιάσιο, την πρωτεύουσα της Μολδαβίας. 1821. 
Τα μέλη της Φιλικής Εταιρίας.
Το 1820 αρχηγός της Φιλικής Εταιρίας έγινε ο Αλέξανδρος Υψηλάντης. Ο Υψηλάντης γεννήθηκε το 1792 στην Κωνσταντινούπολη και ήταν Φαναριώτης. Υπηρέτησε στο ρωσικό στρατό και πήρε μέρος στους πολέμους της Ρωσίας με το Ναπολέοντα. Πέθανε στη Βιένη το 1828. 
Τότε οι Φιλικοί πίστεψαν ότι είχε έρθει η ώρα για την Επανάσταση. Αποφάσισαν λοιπόν να ξεκινήσει ταυτόχρονα στη Μολδαβία και στη Βλαχία (Παραδουνάβιες Ηγεμονίες), στην Πελοπόννησο και στην Κωνσταντινούπολη. Είχαν την ελπίδα ότι θα πείσουν όλους τους ορθόδοξους να ξεσηκωθούν, ότι θα συμμαχήσουν με τον Αλή πασά και ότι θα τους υποστηρίξει ο τσάρος της Ρωσίας.
Για την πολιτική της Ρωσίας απέναντι στους ορθόδοξους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μιλήσαμε στη σ. 32.
Β. Η έναρξη και η εδραίωση της Ελληνικής Επανάστασης (1821–1825)
Η Ελληνική Επανάσταση ξεκίνησε τους πρώτους μήνες του 1821. Στη Μολδαβία και στη Βλαχία απέτυχε, ενώ στο νότιο ελλαδικό χώρο μπόρεσε να αντιμετωπίσει τον οθωμανικό στρατό και να ελέγξει την Πελοπόννησο, τη Στερεά Ελλάδα και αρκετά νησιά στο Αιγαίο.
Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης και οι Φιλικοί ξεκίνησαν την Επανάσταση από τη Μολδαβία και τη Βλαχία. Οι περιοχές αυτές ήταν αυτόνομες ηγεμονίες, γι’ αυτό είχαν δικές τους φρουρές και λίγο οθωμανικό στρατό. Οι Φιλικοί πίστευαν ότι θα τους υποστήριζαν οι ντόπιοι αγρότες.
Χειρόγραφη προκήρυξη που κυκλοφόρησε ο Αλέξανδρος Υψηλάντης. 1821.
Πορεία θεόδωρου Βλαδιμηρέσκου
Μ
α
ύ
ρ
η
Θ
ά
λ
α
σ σ
α
Μ α ύ ρ η Θ ά λ α σ σ α
Μόσχα
Οδησσός
Φωξάνη
Δραγατσάνι
Βουκουρέστι
Ιάσιο
ΡΩΣΙΑ
ΑΥΣΤΡΙΑ
Ο Θ Ω Μ Α Ν Ι Κ Η
Α
ΥΤ
Ο
ΚΡ
ΑΤ
Ο Ρ ΙΑ
ΒΛΑΧΙΑ
Ο Θ Ω Μ Α Ν Ι Κ Η Α Υ Τ Ο Κ Ρ Α Τ Ο Ρ Ι Α
ΜΟΛΔΑΒΙΑ
Η επανάσταση στη Μολδαβία και στη Βλαχία (1821)
Το Φεβρουάριο του 1821 ο Υψηλάντης πέρασε τα σύνορα της Ρωσίας με τη Μολδαβία και κυκλοφόρησε την επαναστατική προκήρυξη «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος». 
Κυριότερεςπορείεςοθωμανικώνστρατευμάτων ΠορείαΑλέξανδρουΥψηλάντη
3.12
3.13
3.14
3.15 3.16
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 1821--1832
49
Στην Πελοπόννησο υπήρχαν πολλά μέλη της Φιλικής Εταιρίας, αλλά και ένοπλοι (για παράδειγμα, κλέφτες) που είχαν πείρα στον πόλεμο. Επίσης, η περιοχή είχε πολλά βουνά. Αυτό έκανε πιο εύκολα τα πράγματα για μικρές στρατιωτικές δυνάμεις χωρίς ιππικό και πυροβολικό. Τέτοιες ήταν οι επαναστατικές δυνάμεις. 
Ο πασάς της Πελοποννήσου και το μεγαλύτερο μέρος από το στρατό του βρισκόταν στην Ήπειρο και πολεμούσε τον Αλή πασά.
Η Πελοπόννησος είχε λίγους μουσουλμάνους κατοίκους και βρισκόταν μακριά από την Κωνσταντινούπολη και από άλλες μεγάλες πόλεις και στρατιωτικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (Θεσσαλονίκη, Λάρισα, Γιάννενα κτλ.). 
Φωτογραφία του 1940 με τα Λαγκάδια, ένα ορεινό χωριό στην Αρκαδία. 
Ωστόσο σύντομα η Επανάσταση στη Μολδαβία και στη Βλαχία απέτυχε γιατί: 
Λιθογραφία με τη μάχη στο Δραγατσάνι. Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης στην πόλη Φωξάνη (σήμερα στη Ρουμανία) δημιούργησε τον Ιερό Λόχο, ένα στρατό από φιλελεύθερους νέους, κυρίως σπουδαστές. Οι περισσότεροι από αυτούς σκοτώθηκαν στη μάχη στο Δραγατσάνι. 
Ο τσάρος της Ρωσίας Αλέξανδρος Α΄, για να μη χαλάσει τις σχέσεις του με τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη, αντέδρασε αρνητικά στην Επανάσταση.
Ο οθωμανικός στρατός νίκησε το στρατό του Υψηλάντη σε πολλές μάχες. Ο ίδιος πέρασε στην Αυστρία, όπου οι αυστριακές αρχές τον συλλάβανε και τον φυλάκισαν.
Κυρίως όμως οι ντόπιοι αγρότες δε συμμάχησαν με τον Υψηλάντη. Οι Φαναριώτες ηγεμόνες και οι ντόπιοι γαιοκτήμονες τους έβαζαν μεγάλους φόρους και αγγαρείες και έπαιρναν μεγάλο μέρος από τη σοδειά τους. Έτσι, οι αγρότες κράτησαν αρνητική στάση απέναντί τους.
Ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριος Ε΄, πιεσμένος από το σουλτάνο, καταδίκασε το κίνημα και αφόρισε τον Υψηλάντη και τον ηγεμόνα της Μολδαβίας Μιχαήλ Σούτσο.
Η κατάσταση στο νότιο ελλαδικό χώρο, και ιδιαίτερα στην Πελοπόννησο, ήταν πιο ευνοϊκή για να ξεκινήσει η Επανάσταση γιατί: 
Η Επανάσταση στην Πελοπόννησο ξεκίνησε το Μάρτιο του 1821, παρόλο που οι προεστοί ανησυχούσαν ότι, αν αποτύχαινε, η ζωή για τους ορθόδοξους θα γινόταν χειρότερη και οι ίδιοι θα έβαζαν σε κίνδυνο την κοινωνική τους θέση.
Πίνακας του ζωγράφου Θεόδωρου Βρυζάκη (1814–1878) με το μητροπολίτη Παλαιών Πατρών Γερμανό να ξεκινάει την Επανάσταση στις 25 Μαρτίου 1821, ορκίζοντας τους επαναστάτες στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας (1851). Όμως, όπως διαβάζουμε στα Απομνημονεύματα του μητροπολίτη, ο ίδιος είχε πάει στην Πάτρα στις 23 Μαρτίου, όπου είχε ήδη ξεσπάσει η Επανάσταση. Η Ελληνική Επανάσταση άρχισε να γιορτάζεται στις 25 Μαρτίου, την ημέρα του Ευαγγελισμού, μετά το 1838.
3.17
3.183.19
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 1821--1832
50
Η Ελληνική Επανάσταση στο ξεκίνημά της (1821–1822)3.20
3.21
Ο πόλεμος
Την περίοδο 1821–1825 οι επαναστάτες μπόρεσαν να ελέγξουν το νότιο ελλαδικό χώρο. Αυτό το κατάφεραν με μάχες κυρίως σε ορεινές περιοχές με άτακτα (δηλαδή όχι οργανωμένα) στρατεύματα. Εκεί ο οθωμανικός στρατός δεν μπορούσε να τους αντιμετωπίσει εύκολα.
Από την αρχή της Επανάστασης οι μουσουλμάνοι στην Πελοπόννησο και στη Στερεά Ελλάδα κλείστηκαν στα κάστρα και στις οχυρωμένες πόλεις. Στα τέλη Μαΐου 1821 οι Οθωμανοί είχαν μόνο την Τριπολιτσά (Τρίπολη) και τα κάστρα. Οι επαναστατημένοι είχαν τον έλεγχο στην ύπαιθρο, στα χωριά και στις πόλεις που δεν είχαν οχύρωση. Μέχρι τις αρχές του 1822, εκτός από την Πελοπόννησο, είχαν επαναστατήσει η Στερεά Ελλάδα και η Κρήτη, τα περισσότερα νησιά στο Αιγαίο και ορισμένες περιοχές στην Ήπειρο, στη Θεσσαλία και στη Μακεδονία. Οι επαναστάτες κατόρθωσαν μέχρι τα μέσα του 1822 να πάρουν από τους Οθωμανούς μια αρκετά μεγάλη περιοχή: τη Στερεά Ελλάδα, την Πελοπόννησο και αρκετά νησιά στο Αιγαίο.
Τα πιο σημαντικά γεγονότα στα δύο πρώτα χρόνια της Επανάστασης ήταν η άλωση της Τριπολιτσάς (εκεί είχαν την έδρα τους η οθωμανική διοίκηση και ο στρατός της Πελοποννήσου) και η μάχη στα Δερβενάκια. Εκεί ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης πέτυχε μια από τις πιο αποφασιστικές νίκες αυτή την περίοδο, γιατί με αυτή οι επαναστάτες σταθεροποίησαν την κυριαρχία τους στην Πελοπόννησο.
Η Επανάσταση κυριάρχησε μόνο στις περιοχές που ζούσαν σχετικά λίγοι μουσουλμάνοι και ήταν μακριά από τα μεγάλα οθωμανικά στρατιωτικά κέντρα. Στην Ήπειρο, στη Θεσσαλία, στη Μακεδονία και στη Χίο οι επαναστάτες δεν άντεξαν και οι Οθωμανοί κατάφεραν να καταπνίξουν τις επαναστάσεις μέχρι το καλοκαίρι του 1822.
Στην εικόνα 3.23 όπλα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη και στην 3.22 έγχρωμη λιθογραφία του Άνταμ Φρίντελ με το Θεόδωρο Κολοκοτρώνη (1827). Ο Κολοκοτρώνης (1770–1843) καταγόταν από μεγάλη οικογένεια κλεφτών της Πελοποννήσου. Ήταν ο πιο ισχυρός καπετάνιος στην Πελοπόννησο και ένας από τους πιο σημαντικούς οπλαρχηγούς της Ελληνικής Επανάστασης. 
Πίνακας του Γάλλου ζωγράφου Γκιγιόμ Σλεσινγκέρ (1814–1893) με το μεταρρυθμιστή σουλτάνο Μαχμούτ Β ΄ (1808–1839). Ο Μαχμούτ Β ΄ προσπάθησε να αντιμετωπίσει τα μεγάλα προβλήματα που είχε η Οθωμανική Αυτοκρατορία: τους πασάδες που δεν υπάκουαν στην Υψηλή Πύλη, τον οθωμανικό στρατό που δεν μπορούσε να ανταγωνιστεί τους σύγχρονους ευρωπαϊκούς στρατούς και τα σοβαρά οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπιζε το κράτος. 
3.22
3.23
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 1821--1832
51
 Για το σουλτάνο η Επανάσταση ήταν ανταρσία ενάντια στη νόμιμη εξουσία του. Ο Πατριάρχης, ο ανώτατος κλήρος και οι Φαναριώτες ήταν αξιωματούχοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Γι’ αυτό ο σουλτάνος πίστευε ότι έπρεπε να εμποδίσουν την ανταρσία. Έτσι στράφηκε εναντίον τους και εκτέλεσε ορισμένους ανώτατους κληρικούς και Φαναριώτες, ανάμεσά τους και τον πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄. Αλλά και σε διάφορες πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ορισμένοι μουσουλμάνοι σκότωσαν ορθόδοξους και λεηλάτησαν τις περιουσίες τους. Ήθελαν να τους τρομοκρατήσουν, για να μην επεκταθεί η Επανάσταση και σε άλλες περιοχές. Ο σουλτάνος δεν πήρε στα σοβαρά τους επαναστάτες, γι’ αυτό και δεν έστειλε από την αρχή ισχυρό στρατό να καταπνίξει την Ελληνική Επανάσταση. Θεωρούσε ότι οι Έλληνες δε θα τα κατάφερναν χωρίς βοήθεια από τη Ρωσία. 
Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριος Ε ΄ και η σύνοδος του Πατριαρχείου είχαν αφορίσει τον Αλέξανδρο Υψηλάντη και είχαν καταδικάσει την Ελληνική Επανάσταση. Παρ’ όλα αυτά ο σουλτάνος διέταξε την εκτέλεσή του Πατριάρχη. Στην εικόνα 3.24 χαρακτικό με τον απαγχονισμό του Γρηγόριου Ε ΄ και στην 3.25 μολυβδόβουλο με την επιγραφή «Γρηγόριος με το έλεος του Θεού Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης και Οικουμενικός Πατριάρχης» (1799). Πρώτο μισό του 19ου αιώνα. 
Οι οθωμανικές εκστρατείες και οι κύριες διαδρομές τους (1821–1825)
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, για να καταπνίξει την Ελληνική Επανάσταση, έκανε εκστρατείες που ξεκινούσαν από τα μεγάλα στρατιωτικά κέντρα (Λάρισα, Λαμία, Γιάννενα, Άρτα) που βρίσκονταν κοντά στις επαναστατημένες περιοχές.
ΠορείατωνστρατευμάτωντουΔράμαλη ΠορείατωνστρατευμάτωντουΟμέρΒρυώνη
3.24
3.26
3.25
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 1821--1832
52
Ο οθωμανικός στρατός είχε ισχυρό πεζικό και ιππικό. Δεν είχε όμως οργανωμένες υπηρεσίες για να τον υποστηρίζουν και να τον εφοδιάζουν. Γι’ αυτό, όταν έφτανε ο χειμώνας, γύριζε στη βάση του. Τον ελληνικό στρατό τον αποτελούσαν παλιοί κλέφτες και αρματολοί, αλλά και αγρότες. Δεν είχε ιππικό και πυροβολικό, κυρίως όμως δεν είχε ενιαία διοίκηση, δηλαδή μια ηγεσία που να παίρνει αποφάσεις για όλους. Οι οπλαρχηγοί ανταγωνίζονταν μεταξύ τους και δύσκολα υπάκουαν στην κυβερνηση που είχε δημιουργηθεί. Οι επαναστάτες προτιμούσαν να πολεμούν σε περιοχές με βουνά, στενά περάσματα, γεφύρια, απ’ όπου μπορούσαν να επιτεθούν ή να ξεφύγουν εύκολα, αν χρειαζόταν. Οι οπλαρχηγοί ήταν οι αρχηγοί των άτακτων στρατιωτικών σωμάτων. Συνήθως ήταν οι παλιοί καπετάνιοι, αρματολοί και κλέφτες.
Στην εικόνα 3.27 πορτρέτο του καπετάνιου της Λιβαδειάς Αθανάσιου Διάκου. Ο Διάκος οχυρώθηκε τον Απρίλη του 1821 στη γέφυρα της Αλαμάνας για να αντιμετωπίσει τον οθωμανικό στρατό, που με αρχηγό τον Ομέρ Βρυώνη κατευθυνόταν στο νότιο ελλαδικό χώρο. Τελικά όμως νικήθηκε, πιάστηκε αιχμάλωτος και εκτελέστηκε. Στην εικόνα 3.28 πίνακας του Γάλλου ζωγράφου Ευγένιου Ντελακρουά (1798–1863) με τον Ομέρ Βρυώνη.
Οι επαναστάτες είχαν λίγα κανόνια και δεν μπορούσαν να πάρουν με έφοδο τα κάστρα που κατείχαν οι Οθωμανοί. Γι’ αυτό τα πολιορκούσαν μέχρι να τελειώσουν τα πυρομαχικά, τα τρόφιμα και το νερό και έτσι να αναγκαστούν όσοι ήταν μέσα να παραδοθούν. Στην εικόνα 3.33 έγχρωμη λιθογραφία με το Ναύπλιο, που το κυρίεψαν οι Έλληνες το Νοέμβριο του 1822. Λίγο αργότερα έγινε η έδρα της Ελληνικής Διοίκησης, κυρίως επειδή προστατευόταν από τρία κάστρα. Στην εικόνα 3.34 το Μπούρτζι, ένα κάστρο σ’ ένα νησάκι στην είσοδο του κόλπου.
Πίνακας που ζωγράφισε ο Θεόφιλος το 1932 και δείχνει το θάνατο του Μάρκου Μπότσαρη (1790–1823). Ο Μπότσαρης, από τους πιο σημαντικούς Σουλιώτες οπλαρχηγούς, πέθανε σε μάχη το 1823.
3.27
3.28
3.31
Όπλα των επαναστατών. Στην εικόνα 3.29 μια θήκη για μπαρούτι φτιαγμένη από κέρατο, στις εικόνες 3.30 και 3.32 σπαθιά και στην 3.31 καριοφίλια. 
3.29
3.30
3.34
3.33
3.32
3.35
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 1821--1832
53
Ακουαρέλα με το μπρίκι (είδος πλοίου) «Αγαμέμνονας». 1809.
Στο χάνι της Γραβιάς (στη σημερινή Άμφισσα), οχυρώθηκε τον Απρίλιο του 1821 ο καπετάνιος της Στερεάς Ελλάδας Οδυσσέας Ανδρούτσος και με 120 άντρες αντιμετώπισε το στρατό του Ομέρ Βρυώνη, που είχε 8.000 άντρες. Στην εικόνα 3.36 πίνακας του Παναγιώτη Ζωγράφου (μεταξύ 1836–1839) με τη μάχη στο Χάνι της Γραβιάς και στην 3.37 πίνακας του 1984 του ζωγράφου Μέντη Μποσταντζόγλου με τον Οδυσσέα Ανδρούτσο.
Ο επαναστατικός στόλος είχε καράβια κυρίως από τα νησιά Ύδρα, Σπέτσες, Ψαρά και Κάσο. Ο οθωμανικός στόλος είχε πιο πολλά και πιο μεγάλα καράβια και με πιο καλό εξοπλισμό. Όμως τα πληρώματά του δεν είχαν πείρα, και το χειμώνα ο οθωμανικός στόλος πήγαινε πίσω στη βάση του. Οι Έλληνες, χρησιμοποιώντας πυρπολικά, έκαναν πολλές ζημιές και προκαλούσαν φόβο στο οθωμανικό ναυτικό. 
Χαρακτικό με τον Κωνσταντίνο Κανάρη (μεταξύ των ετών 1828–1831). Ο Κανάρης (1793 ή 1795–1877) γεννήθηκε στα Ψαρά. Συμμετείχε σε πολλές επιχειρήσεις στη θάλασσα. Από τις πιο σημαντικές ήταν η ανατίναξη της ναυαρχίδας του οθωμανικού στόλου στο λιμάνι της Χίου, ως αντίποινα για την καταστροφή του νησιού από τον οθωμανικό στρατό.
3.39
3.40
Στην εικόνα 3.42 το τρομπόνι (ένα είδος όπλου) του Ανδρέα Μιαούλη (1769–1835) και στην 3.43 η πυξίδα του. Ο Μιαούλης καταγόταν από την Ύδρα. Έμπορος και καραβοκύρης, ήταν από τους πιο σημαντικούς ναυάρχους στην Ελληνική Επανάσταση. Πήρε μέρος σε πολλές ναυτικές αποστολές και ναυμαχίες.
3.41
Τα πυρπολικά (μπουρλότα) ήταν παλιά μικρά καράβια που τα γέμιζαν με υλικά που έπαιρναν εύκολα φωτιά. Οι ναύτες τα έδεναν κολλητά στα οθωμανικά καράβια τη νύχτα και τους έβαζαν φωτιά. Μετά έφευγαν με μικρές βάρκες, και η φωτιά περνούσε από το πυρπολικό στο καράβι, που καιγόταν ή ανατιναζόταν. Στην εικόνα 3.39 σχέδιο ενός πυρπολικού στο οποίο βλέπουμε πού έβαζαν τα βαρέλια με το μπαρούτι. Στην 3.40 η αρπάγη, δηλαδή ένας γάντζος που «έδενε» το πυρπολικό στο καράβι. 
3.36 3.37
3.38
3.42
3.43
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 1821--1832
54
Γ. Το πολιτικό ζήτημα
Παράλληλα με τις πολεμικές επιχειρήσεις οι επαναστατημένοι άρχισαν να οργανώνουν το νέο κράτος, να δημιουργούν δηλαδή νέους πολιτικούς θεσμούς. Έτσι θα έκαναν πραγματικότητα το στόχο της Επανάστασης να κυβερνηθούν μόνοι τους. Παράλληλα θα συντόνιζαν καλύτερα τον πόλεμο και θα μπορούσαν να βρουν πιο εύκολα χρήματα για τις ανάγκες του.
Χαρακτικό με τον Ιωάννη Κωλέττη (1773–1847). Ο Κωλέττης ήταν ένας ικανός και μορφωμένος πολιτικός. Καταγόταν από την Ήπειρο, από οικογένεια προεστών. Σπούδασε γιατρός και πριν από την Επανάσταση ήταν αξιωματούχος του Αλή πασά. Ο Κωλέττης υποστήριζε την ισχυρή κεντρική διοίκηση. Πρώτο μισό του 19ου αιώνα.
Σφραγίδες του Άρειου Πάγου και της Πελοποννησιακής Γερουσίας (1821). Για να οργανώσουν τη διοίκηση στο νέο κράτος, οι επαναστάτες δημιούργησαν, από τις πρώτες μέρες, τοπικά και στη συνέχεια περιφερειακά πολιτικά όργανα. Τέτοια όργανα ήταν η Πελοποννησιακή Γερουσία στην Πελοπόννησο και ο Άρειος Πάγος στην ανατολική Στερεά Ελλά