Ηράκλειτος-Δημοκρατία και Αξιοκρατία
(
)
Συνεχίζοντας την αναζήτηση των αιτίων, που οδήγησαν μια
σειρά διαπρεπών διανοούμενων σε όλο τον κόσμο, όπως αυτών της Λέσχης της Ρώμη,
της Ομάδα Φουτουριστών στο Stanford Research Institute και των ιστορικών Χιού
Κέρνυ, Μπακμίνστερ Φούλετ, Τζον Στροχμάιμερ και Πήτερ Γουέστμπρουκ, να
αναγνωρίσουν ως βάση ενός νέου δυτικού πολιτισμικού ρεύματος την επιστημονική
κι κοινωνική σκέψη της αρχαίας ελληνικής διανόησης, δεν μπορούμε παρά να
αναφερθούμε και στην σκέψη του μεγάλου Έλληνα φιλοσόφου Ηράκλειτου. Ο
Ηράκλειτος, ένας από τους διασημότερους και πιο βαθυστόχαστους φιλοσόφους της
προσωκρατικής περιόδου, γεννήθηκε στην Έφεσο, το 544πΧ και πέθανε το 484πΧ. Ο
μεγάλος φιλόσοφος καταγόταν από βασιλική οικογένεια και έζησε στην Έφεσο, που
ήταν αθηναϊκή αποικία στα παράλια της Λυδίας στη Μικρά Ασία.
Τη φιλοσοφία του ο Ηράκλειτος τη διατύπωσε στο σύγγραμμά
του Περί φύσεως, χωρίς ακριβείς αποδείξεις, με χτυπητούς, σύντομους αλλά και
δυσνόητους αφορισμούς που μοιάζουν σαν χρησμοί. Για το ύφος του αυτό τον
ονόμασαν "σκοτεινό". Η δυσκολία όμως των φιλοσοφικών εννοιών του,
όπως επεσήμανε και ο Αριστοτέλης, ίσως οφείλεται στο γεγονός πως τα βιβλία του
γράφτηκαν στην ιωνική διάλεκτο, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται, γλωσσικά
προβλήματα κατανόησης. Πολλοί είναι όμως αυτοί που ισχυρίζονται ότι το σκοτεινό
ύφος του Ηράκλειτου ήταν ηθελημένο, καθώς κι ότι ο Εφέσιος πρέπει να κατέφυγε
σε αυτό τον τρόπο έκφρασης, προκειμένου να είναι κατανοητός μόνο από έναν
περιορισμένο αριθμό μυημένων. Ο ίδιος ο Σωκράτης άλλωστε ομολογούσε πως, για να
διαβάσει τέτοια βιβλία, δίχως να πνιγεί μέσα τους, θα χρειαζόταν τη βοήθεια
ενός «δεινού κολυμβητή».
Ο Ηράκλειτος επικεντρώθηκε με έναν ιδιαίτερο τρόπο στο
πρόβλημα της προέλευσης του κόσμου και μέσω της λύσης αυτού του προβλήματος
οδηγήθηκε σε μια σειρά υποθέσεων πού αφορούν τον άνθρωπο. Με τον τρόπο αυτό
διαφοροποιήθηκε ανοιχτά από τους άλλους φυσιολόγους της Ιωνίας, με εξαίρεση
ίσως, μόνον τον Αναξίμανδρο, οι οποίοι δεν αντιμετώπισαν ποτέ με σαφήνεια το
πρόβλημα της θέσης του ανθρώπου πάνω στη Γή. Ο Ηράκλειτος διακρίνει τους
ανθρώπους σε αφυπνισμένους και καθεύδοντες δηλαδή κοιμώμενους. Οι κοιμώμενοι
δεν κατανοούν την ατέρμονα ροή των συμβάντων και των πραγμάτων και παραμένουν
σαν υπόδουλοι, όμηροι δηλαδή ψεύτικων και εύκολων δοξασιών και εντυπώσεων, πού
ο καθένας τους δημιουργεί σε μια δική του υποκειμενική διάσταση, ή όπως λέει ο
Ηράκλειτος, σε έναν δικό του και προσωπικό κόσμο που δημιουργεί. Αφυπνισμένοι
αντιθέτως είναι οι άνθρωποι εκείνοι πού έχουν κατανοήσει τη βαθειά διαφορά
μεταξύ του ευρύτερου συμπαντικού νόμου και της αλήθεια του, τον οποίο ο
Ηράκλειτος ονόμασε «Λόγο», από τα επιφαινόμενα, αυτά δηλαδή που αντιλαμβάνεται
μέσα σε έναν προσωπικό και υποκειμενικό χώρο που δημιουργεί. Η κατανόηση αυτής
της διαφοράς, για το μεγάλο φιλόσοφο, οδηγεί στην κατανόηση της βασικής
κοσμικής αρχής, της αρμονίας των αντιθέσεων, η οποία είναι και η βασική αρχή
της διαλεκτικής άλλα έμμεσα και της δημοκρατίας.
Ο λόγος, για τον Ηράκλειτο, δεν είναι δεμένος με
μεταφυσικές, ή ιδεαλιστικές αντιλήψεις. Όλα στον κόσμο γίνονται λογικά, σύμφωνα
μ' έναν αυστηρό νόμο, αδιάφορα αν δεν το αισθάνονται οι άνθρωποι. Ο λόγος είναι
ένας κοσμικός νόμος, μια δύναμη που βρίσκεται μέσα στα πράγματα. Το ανθρώπινο
λογικό είναι ένα κομμάτι, μια συνέπεια του κοσμικού λόγου. Παίρνοντας μέρος σ'
αυτόν, οι άνθρωποι γίνονται λογικοί. Γι' αυτό ο λόγος είναι κοινός και
υποχρεωτικός για όλους, παρόλο που οι άνθρωποι φαντάζονται ότι ενεργούν
ελεύθερα. Με τον τρόπο αυτό η Δικαιοσύνη και Ηθική πηγάζουν από τον Κοσμικό
Λόγο. Κατά τον Ηράκλειτο, η έννοια της θεότητα είναι μια έκφραση του
ενδοκοσμικού νου, που δημιουργεί τη φύση, την ιστορία, τη θρησκεία, το δίκαιο,
την ηθικότητα. Όπως και ο Ξενοφάνης, ο Ηράκλειτος ξεκινά από την παρατήρηση του
κόσμου, τον οποίο θεωρεί και αυτός ως ενιαίο σύνολο, το οποίο ούτε γεννήθηκε
ούτε και θα χαθεί ποτέ. Όμως ενώ ο Ξενοφάνης θεωρεί ότι η πρώτη ουσία του κόσμου
είναι η θεότητα, ο Ηράκλειτος πιστεύει σε μία νοητική και μη αισθητή πρώτη
αρχή, το λόγο. Συγχρόνως η αδιάκοπη αλλαγή καθώς και η αστάθεια κάθε μερικού
γεγονότος, του δημιουργεί μια τόσο δυνατή εντύπωση, ώστε θεωρεί αυτή την αιώνια
μεταβολή των πάντων σαν έκφραση ενός καθολικού συμπαντικού νόμου, τον οποίο ο
άνθρωπος αντιλαμβάνεται ως «πυρ», δηλαδή φωτιά.
Ο Ηράκλειτος όμως μπορεί να θεωρηθεί και ως εκφραστής της
πρώιμης φυσιολογίας διατυπώνοντας θεωρίες που βοήθησαν ε στην ανάπτυξη της
ιατρικής καθώς όλοι του οι φιλοσοφικοί αφορισμοί συμπίπτουν με τη λειτουργία)
του σώματος. Έμπειρος παρατηρητής και μελετητής της φύσης εμπέδωσε αρχές και
αξιώματα πού συν τω χρόνω αποδείχθηκαν αληθή για την ιατρική, αξιώματα
αλληλοσυγκρουόμενα, μη σταθερά, όπως ακριβώς λειτουργεί το ανθρώπινο σώμα με
βάση τη φύση και όχι τη ψυχρή λογική των μαθηματικών. Ο Ηράκλειτος με τη
φιλοσοφία του επηρέασε τον Ιπποκράτη και την μετέπειτα Ιπποκρατική σχολή και
ιπποκρατική μέθοδο. Μέσα στη φιλοσοφία του Ηράκλειτου μπορούμε τελικά να διακρίνουμε
μια άρνηση ενός στείρου υλοζωϊστικού υλισμού που στεκόταν ανίσχυρος και
ανίκανος να δώσει μια εξήγηση από ποιο προϋπάρχον υλικό και με ποιον τρόπο
γεννήθηκαν το νερό, το άπειρου, ο αέρας, το χώμα και το νερό που έθεταν σαν
αρχή του κόσμου οι άλλοι προσωκρατικοί φιλόσοφοι.
Για τον Ηράκλειτο όλα τα προηγούμενα δεν δημιουργήθηκαν
από κάτι άλλο, και αυτό υλικό, αλλά από έναν προαιώνιο και συμπαντικό και μη
υλικό νόμο από τον οποίο γεννιούνται όλα τα υπόλοιπα στοιχεία αλλά συγχρόνως
και οι ζώσες συμπαντικές αλήθειες. Το συμπαντικό αυτό και προαιώνιο νόμο
ονόμασε γίγνεσθαι και εκφράζει την κοσμική διάθεση μιας συνεχούς αλλαγής και
μετασχηματισμού των πάντων μέσω της αρμονικής σύγκρουσης των αντιθέτων. Η
αρμονική αυτή σύγκρουση των αντιθέτων που συνθέτει τα ανόμοια σε κάτι
καινούργιο, γεννά τον Λόγο, ο οποίος αποτελεί την απώτερη λογική αιτιολογία της
δημιουργίας του κόσμου, δηλαδή αυτό που ονομάζουμε Θεό. Η εμπειρική για τον
άνθρωπο έκφραση του Λόγου είναι το πυρ, η φωτιά, η οποία εκφράζει την
γενικότερη έννοια της ενέργειας η οποία είναι ικανή να μετατρέψει και να
μετατραπεί στα διάφορα στοιχεία πού διαμορφώνουν τον κόσμο.
Περισσότερα ... (
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου